Muhasebe uygulamalarına büyük ölçüde yön veren ve bir düzen getiren muhasebe temel kavramları, Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği Sıra No 1’de yer almaktadır.
1. Sosyal Sorumluluk Kavramı
Muhasebenin işlevini yerine getirme hususundaki sorumluluğunu belirtmekte ve muhasebenin kapsamını, anlamını, yerini ve amacını göstermektedir. Muhasebe organizasyonunda, muhasebe uygulamalarının yürütülmesinde ve mali tabloların düzenlenmesi ve sunulmasında; belli kişi ve grupların değil, tüm toplumun çıkarlarının gözetilmesi ve dolayısıyla bilgi üretiminde gerçeğe uygun, tarafsız ve dürüst davranılması gereğini ifade eder.
2. Kişilik Kavramı
İşletmenin sahip ve sahiplerinden, yöneticilerinden, personelinden ve diğer ilgililerden ayrı bir kişiliğe sahip bulunduğunu ve o işletmenin muhasebe işlemlerinin sadece bu kişilik adına yürütülmesi gerektiğini ifade eder.
3. İşletmenin Sürekliliği Kavramı
İşletmelerin faaliyetlerini bir süreye bağlı olmaksızın sürdüreceğini ifade. Bu nedenle işletme sahiplerinin ya da hissedarlarının yaşan süreleriyle bağlı değildir. İşletmenin sürekliliği kavramı maliyet esasının temelini oluşturur. Bu kavram ortadan kalktığı durumlarda mali tabloların dipnotların açıklanır.
4. Dönemsellik Kavramı
İşletmenin sürekliliği kavramı uyarınca sınırsız kabul edilen ömrünün, belli dönemlere bölünmesi ve her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanmasıdır. Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesi, hasılat, gelir ve karların aynı döneme ait maliyet, gider ve zararlarla karşılaştırılması bu kavram gereğidir. Kavramın ortadan kalkması durumunda işletme mali tablolarının dip notlarında açıklar.
5. Parayla Ölçülme Kavramı
Para ile ölçülebilen iktisadi olay ve işlemlerin muhasebeye ortak bir ölçü olarak para birimiyle yansıtılmasını öngörür. Muhasebe işlemleri ulusal para cinsinden yürütülür. Enflasyon nedeniyle mali tablolardaki bozulmalar analiz sonuçlarında geçersizliğe neden olabilmektedir. Bu neden yüksek enflasyon yaşanan dönemlerde enflasyonun mali tablolar üzerindeki etkileri dikkate alınmalı veya mali tablolar, indekslerden yararlanılarak düzeltilmelidir.
6. Maliyet Esası Kavramı
Para mevcudu, alacaklar ve maliyetinin belirlenmesi mümkün veya uygun olmayan diğer kalemler hariçi işletme tarafından edinilen varlık ve hizmetlerin muhasebeleştirilmesinde, bunların elde edilme maliyetlerinin esas alınması gereğini ifade eder. Ülkemizde uygulanan yeniden değerleme ile amortismana tabi maddi duran varlıkların mali tablolarda düzeltilmiş değerlerle gösterilmesi mümkündür.
7. Tarafsızlık ve Belgelendirme Kavramı
Muhasebe kayıtlarının gerçek durumu yansıtan ve usulüne uygun olarak düzenlenmiş objektif belgelere dayandırılması ve muhasebe kayıtlarına esas alınacak yöntemlerin seçilmesinde tarafsız ve ön yargısız davranılması gerektiğini ifade eder.
8. Tutarlılık Kavramı
Muhasebe uygulamaları için seçilen muhasebe politikalarının, birbirini izleyen dönemlerde değiştirilmeden uygulanması gereğini ifade eder. İşletmelerin mali durumunun, faaliyet sonuçlarının ve bunlara ilişkin yorumların karşılaştırılabilmesi bu kavramın amacıdır.
Geçerli nedenlerin bulunduğu durumlarda, işletmeler, uyguladıkları muhasebe politikalarını değiştirebilirler. Ancak bu değişikliklerin ve bunların parasal etkilerinin mali tablolarının dipnotlarında açıklanması zorunludur.
9. Tam Açıklama Kavramı
Mali tabloların, bu tablolardan yararlanacak kişi ve kuruluşların doğru karar vermelerine yardımcı olacak ölçüde yeterli, açık ve anlaşılır olması gerektiğini ifade eder.
Finansal bilgilerin tam olarak açıklanması yanında, mali tablo kalemleri kapsamında yer almayan ancak alınacak kararları etkileyebilecek, gerçekleşmesi muhtemel olaylara da yer verilmesi bu kavramın gereğidir.
10. İhtiyatlılık Kavramı
Muhasebe olaylarında temkinli davranılması ve işletmenin karşılaşabileceği riskleri göz önüne alınması gereğini ifade eder.
İşletmeler, muhtemel giderleri ve zararları için karşılık ayırırlar, muhtemel gelir ve karlı için ise gerçekleşme dönemlerine kadar herhangi bir muhasebe işlemi yapmazlar. Ancak bu kavram gizli yedek veya gereğinden fazla karşılık ayrılmasına gerekçe oluşturmaz.
11. Önemlilik Kavramı
Bir hesap kalemi veya mali bir olayın nispi ağırlık ve değerinin, mali tablolara dayanılarak yapılacak değerlemeleri veya alınacak kararları etkileyebilecek düzeyde olmasını ifade eder.
Önemli hesap kalemleri, finansal olaylar ve diğer hususları mali tablolarda yer alması zorunludur.
12. Özün Önceliği Kavramı
İşletmelerin muhasebeye yansıtılmasında ve onlara ilişkin değerlendirmelerin yapılmasında biçimlerinden çok özlerinin esas alınması gereğini ifade eder.